Inhoud:

• Inleiding
   

• Ewald Vervaet - "Van kleuter naar jong schoolkind"
   

• Hanneke Bakker - "Kleuters onder druk"
   

• Tamara de Vos - "Kleuters: genoeg aandacht op de PABO's?"
   

• Jan Jacob van Dijk - "Laat een kleuter kleuter zijn"
   

• Eerste exemplaar van "Het raadsel intelligentie" overhandigd aan Kete Kervezee
   

• Discussie met zaal
   

• Slotwoord Ewald Vervaet

Inleiding
 

Ontwikkelingspsycholoog Ewald Vervaet is de grondlegger van de Circuit-theorie* die o.a. stelt dat de ontwikkeling van elk kind in opeenvolgende fasen verloopt, waarbij geen enkele fase overgeslagen kan worden en versnellingen niet mogelijk zijn. In zijn inleiding droeg hij deze studiemiddag meteen op aan alle KLOSSERS** die al jaren roepen dat er steeds minder respect en aandacht is voor de specifieke kennis noodzakelijk voor de begeleiding van elk jong kind.
Vervaet: "Jullie hadden gelijk!"

Terug naar inhoud

Ewald Vervaet - "Van kleuter naar jong schoolkind"

De heer Vervaet "zet" meteen drie verschillende jonge kinderen "naast elkaar" en vergelijkt hen in hun ontwikkeling met behulp van de fase waarin ze zich bevinden:

• het kind in fase 12 (leeftijd tussen 3;9 en 4;6 ******), nu maar even de "peuter" genoemd

• de kleuter: het kind in fase 13 (leeftijd tussen 4;6 en 6;6)

• het jonge schoolkind: en het kind in fase 14 (leeftijd tussen 6;6 en 8;6).
   

In elke fase beheerst een kind een aantal zaken wel en een aantal zaken (nog) niet. Kindgericht werken betekent volgens Vervaet dat de leidster zich in haar begeleiding richt op de fase waarin het kind zich op dat moment bevindt. Er zijn vijf concrete gebieden waarin dat bij een kind duidelijk kan worden:

1. ordening (bijv. hoe ordent een kind tien verschillende strookjes, van allerkleinst naar allergrootst?)

2. ruimtebesef (hoe tekent een kind een schuinstaande fles met vloeibare inhoud na?)

3. schrijven

4. lezen

5. tellen en rekenen (kan een kind van 1 tot 20 tellen, kan een kind van 20 terug naar 1 tellen?).

Elke vaardigheid in elk van die gebieden is het gevolg van zowel de neurologische ontwikkeling in het kinderbrein als de psychologische ontwikkeling, én van de wisselwerking daartussen. Neurologische en psychologische groei prikkelen en stimuleren elkaar!

De eerste conclusie uit zijn onderzoek: wanneer het onderwijs zich richt op de fasen waarin elk kind zich bevindt, zullen de resultaten makkelijker en sneller volgen.

Met betrekking tot het lezen betekent lesgeven aan fase-13-kinderen dat je auditieve analyses kunt doen: bijv. wat klinkt als kat? Laat ze maar raden... Wat, bad, rat, patat, mat. Lesgeven aan fase-14-kinderen betekent dat ze daadwerkelijk lettervormen kunnen herkennen en kunnen gaan lezen.

Hoe kun je nou weten waar een kind aan toe is, m.a.w. in welke fase het zich bevindt?

Je zou 1 keer per maand aan je kind de vraag kunnen stellen of het een simpel woord kan lezen dat opgebouwd is uit een paar letters die voorkomen in de eigen naam (of die van een vriendje). Dus met de letters uit Oskar ... sok, rok? Uit Timo mot en Tom? Uit Karin kan, kin en nar?

Met betrekking tot het schrijven betekent lesgeven aan fase-13-kinderen dat je met lussen en vormen kunt tekenen. Lesgeven aan fase-14-kinderen betekent dat ze daadwerkelijk kunnen gaan schrijven.
 

De tweede conclusie uit zijn onderzoek: wisselwerking is de belangrijkste factor in de groei van intelligentie. Hoe kan wisselwerking, het samenspel tussen kind en omgeving, een rol spelen in onderwijs? Vervaet: "Laat het kind zelf ontdekken en laat het kind samen ontdekken". Bijvoorbeeld: de e, n, a, t, i, r, o, d, s, l, g, v en de h zijn de 13 meest voorkomende letters van ons alfabet. Vraag aan een kind bijvoorbeeld: welke letter staat voor het teken < in r<<s en h<k? Zo kan het kind spelenderwijs andere letters ontdekken, alleen en met elkaar.

Voor het onderwijs is het belangrijk om een synthese tot stand te brengen tussen de verschillende onderwijsstromingen. Met als doel het kindgericht werken zo optimaal mogelijk te maken door bij de fase van elk kind aan te sluiten. Voor stromingen als het Montessori-onderwijs zal die overschakeling niet al te drastisch zijn. Voor andere, zoals het ontwikkelingsgericht onderwijs (OGO) en diens methodieken, geeft Vervaet twee handreikingen. "Elke fase is in feite synoniem aan nieuwe verschijnselen, nieuwe ontdekkingen". En er zijn veel aanknopingspunten voor het bestaan van fasen en methodieken kunnen daar makkelijk op worden afgestemd.

Terug naar inhoud

Hanneke Bakker - "Kleuters onder druk"

Mevrouw Hanneke Bakker is KLOSSER** en staat momenteel voor groep 6. Maar de kleutergroep is en blijft haar favoriete groep. Zij begon op een kleuterschool in 1970 in de Amsterdamse Jordaan met 42 kleuters in een lokaal. De belangrijkste opdracht toen was het vergroten van de woordenschat. Dat ging bijvoorbeeld d.m.v. "lesjes in drieën". Nadat er buiten takjes, blaadjes, eikeltjes en kastanjes waren gevonden, werden de namen ervan als volgt geoefend:

1. de leidster wijst iets aan, bijvoorbeeld de kastanje, en spreekt het bijbehorende woord uit: kastanje;

2. de leidster noemt het woord "kastanje" en de kinderen mogen het desbetreffende voorwerp aanwijzen;

3. de leidster wijst de kastanje aan en kinderen mogen het woord noemen.

Belangrijk was destijds dat de taal van de kleuterleidster doorspekt was met de woorden die kinderen moesten leren. Ook verhoudingen waren belangrijk in de oude kleuterschool: staat iets op de tafel, of onder de tafel? Staat het ernaast, ervoor, erachter? Dat iets kon een knuffel zijn, maar ook het kind zelf: op de tafel en onder de tafel! Soms ging de juf zelf! Lachen! Spelenderwijs ging alles.
Puzzels en de bouwhoek gaven een aanzet tot ruimtelijk inzicht: links, rechts, boven, onder, hoog, laag etc.

In 1985 werd de wet op het basisonderwijs ingevoerd: de kleuterschool en de lagere school verdwenen en werden samengevoegd tot het basisonderwijs. De kleuters gingen nu naar groep 1 en 2 en alle kleuterleidsters moesten een volgens Bakker "vernederende" cursus volgen die lagereschooldocenten niet dienden af te leggen. "We zijn bevoegd maar niet bekwaam!" zo kwam dat over op de kleutersleidsters van toen. Die "bijscholing" bleek ook bedoeld om een gelijke betaling mogelijk te maken.
 

In groep 1 en 2 werden de eerste werkbladen ingevoerd, voorlopers van de reken- en taalmethodes. Die methodes sloten volgens Bakker niet aan bij wat een kleuter is en hoe een kleuter leert. "Het lukt wel, ze werkt wel, maar het beklijft niet." De kinderen onthielden het niet. Een kleuter is een associatief wezen en dat gaat niet samen met lineaire onderwijsmethodes. In het beste geval werden de werkbladen door de docenten gebruikt als bronnenboek.

Tegenwoordig zijn er ook nog toetsen voor kleuters bijgekomen.

En toetsen is eenzelfde soort verhaal, want de ontwikkeling van kleuters gaat in sprongen: de ene week kan een kleuter iets helemaal niet en de volgende week ineens helemaal wel! Het adequaat toetsen wordt verder bemoeilijkt doordat kleuters erg stemmingsgevoelig zijn en zich stuurs kunnen gedragen. En dat via die toetsen ook nog eens de scholen beoordeeld worden op hun functioneren blijft vreemd.
 

Ook heeft volgens mevrouw Bakker de VVE - de voor- en vroegschoolse educatie, bedoeld voor kinderen met een taalachterstand - had geen meetbaar effect.

Toch wil Bakker de oude kleuterschool niet terug. Welk pleit ze voor kleine groepjes en veel (goede) mensen voor de begeleiding van kinderen in de groep. De doorgaande ontwikkelingslijn vindt ze belangrijk. Daarbij wenst ze speciale aandacht voor kleuters, een afwisselende benadering van elk kind op diens eigen niveau en passende uitdagingen.

Ideaal zou zijn om leerprocessen te laten aansluiten bij de ervaringen en expressies van kinderen, (m.a.w. wanneer de kinderen zelf iets aangeven) i.p.v. planmatig een leerproces af te dwingen. Zelfstandig werken is eveneens belangrijk in de ideale school die Bakker voorstaat. En uiteraard het ontwikkelen van de flinke woordenschat en een goede opleiding speciaal voor kleuterbegeleiders met veel stages.
Bakker zou graag haar kennis doorgeven aan de jongere generatie kleuterbegeleiders.
 

Momenteel staat mevrouw Bakker al een paar jaar voor groep 6.

Op mijn vraag of en hoe zij aan de kinderen uit haar groep 6 merkt dat die als kleuters "onder druk hebben gestaan" antwoordt zij dat dat te zien aan bijvoorbeeld het gebrekkige handschrift van veel kinderen (de onontwikkelde fijne motoriek) en aan een beperkt ruimtelijk besef.

Terug naar inhoud

Tamara de Vos - "Kleuters: genoeg aandacht op de PABO's?"

Mevrouw Tamara de Vos is docent pedagogiek en onderwijskunde aan de Pabo Hogeschool Rotterdam. Bovendien is ze daar stagebegeleider en studieloopbaancoach. Is er genoeg aandacht op de PABO's voor kleuters?" Het antwoord op die vraag wordt meteen gegeven: NEE. Maar...
Dat komt ook doordat het curriculum te vol is; er wordt van alles een beetje gedoceerd en niets diepgaand genoeg. En alle kinderen van 4 jaar tot 12 jaar worden toch wel als een homogene groep beschouwd en behandeld.

Hoe ziet die opleiding op de PABO er vandaag de dag uit?
De propaedeuse bestaat uit een half jaar studie m.b.t. het oude kind (OK) en stagedagen in groep 5/6, en uit een half jaar studie m.b.t. het jonge kind (JK) en stagedagen in groep 1/2.

De hoofdfase beslaat anderhalf jaar en bestaat uit een half jaar studie JK met stage in groep 3/4, een half jaar studie OK met stage in groep 7/8, en een half jaar met een keuze tussen OK en JK.

De afstudeerfase beslaat eveneens anderhalf jaar en bestaat uit 1 jaar uitstroomprofiel met keuze voor óf groep 1-4 óf groep 5-8 en een half jaar leraar in opleiding (lio) (wederom kiezend voor OK of JK).

De Vos is tevens lid van het docentennetwerk/specialisten het jonge Kind (www.netwerkjongekind.nl). Dat heeft een competentieprofiel opgesteld voor mensen die met jonge kinderen (willen) werken.

De Vos benadrukt dat "eerst echt kijken en luisteren" een van de allerbelangrijkste zaken die weer opnieuw aandacht moet krijgen in de opleidingen. En dat leerlingen binnen de PABO-opleiding eerder moeten kiezen of ze willen specialiseren in het begeleiden van jonge of van oude kinderen.

De Vos beaamt na een vraag uit de zaal dat de overgang van groep 2 naar 3 nog steeds erg moeilijk is en dat dat zeker geldt voor kinderen die nog geen 6 jaar zijn (de "herfstkinderen" geboren tussen 1 oktober en 1 januari) en die niet een jaartje extra in groep 2 mogen blijven hangen.

Terug naar inhoud

Jan Jacob van Dijk - "Laat een kleuter kleuter zijn"

Na de pauze wordt het eerste exemplaar van "Het raadsel intelligentie" door Ewald Vervaet aangeboden aan mevrouw Kete Kervezee, sinds 2008 voorzitter van de PO-Raad, de brancheorganisatie van het primair onderwijs. Van 2001 tot 2007 was Kervezee inspecteur-generaal van het Onderwijs en daarna werkte zij als inspecteur-generaal van de Inspectie Werk en Inkomen bij het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid.